Lần  đầu tiên đựơc ra Thủ  đô Hà Nội tham dự  Liên hoan phim truyền hình toàn quốc lần thứ  9, Võ thị Mỹ Hạnh, KTV đồ hoạ vi tính, ( Đài PT- TH BR-VT ) ôm lấy vai tôi thì thầm: Ra Hà  nội kỳ này nhất định con sẽ dành thời gian đi thăm Quốc tử giám… Không chỉ cô gái phương Nam ấy mà có lẽ với bất kỳ ai quan tâm đến những danh lam thắng cảnh nổi tiếng của Hà Nội, đất đế đô đã có 1000 năm tuổi, hẳn không thể không mong ước một lần đặt chân đến nơi đựơc mệnh danh là cái nôi khoa cử của nứơc nhà.

      Để tôi có thể làm tròn vai trò hướng dẫn viên cho các bạn đồng nghiệp phương Nam lần đầu ra Hà Nội, con gái tôi lên mạng tải về cho tôi một tờ “sớ “khá dài để giúp tôi có thể nói như sách về tất cả những cái hay, những nét đẹp, những nét đặc sắc của Văn Miếu - Quốc tử Giám.

      Theo sử sách, Văn Miếu được xây dựng từ năm (1070) tức năm Thần Vũ thứ hai đời Lý Thánh Tông (Đại Việt sử ký toàn thư. Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội 1972,Tl, tr.234) chép: "Mùa thu tháng 8, làm Văn Miếu, đắp tượng, Khổng Tử, Chu Công và Từ phối, vẽ tượng Thất thập nhi hiền, bốn mùa cúng tế. Hoàng thái tử đến đấy học.". Như vậy Văn miếu ngoài chức năng thờ các bậc Tiên thánh, Tiên sư của đạo Nho, còn mang chức năng của một  trường học Hoàng gia mà học trò đầu tiên là Thái tử Lý Càn Đức, con trai vua Lý Thánh Tông với Nguyên Phi Ỷ Lan, lúc đó mới 5 tuổi, đến năm 1072  lên ngôi trở thành vua Lý Nhân Tông 

      Với tôi, những nội dung này có thể khó đọng lại trong đầu vì muốn bíêt tôi chỉ cần một thao tác đơn giản là nhấp chuột.vào mạng Internet. Công cụ Gogle sẽ giúp bạn thoả sức tò mò về mọi điều đông tây kim cổ. Nhưng nếu bạn đã một lần đặt chân đến Văn Míêu Qúôc tử giám như tôi hẳn bạn sẽ thật khó quên những địa danh cửa Đại Thành, Thiên quang tỉnh, Khuê văn các, Nhà bia tiến sỹ … những địa danh với những cái tên đã nói lên phần nào ước nguyện cuả người xưa: tính thần hiếu học, khát vọng nâng cao tri thức, khuyên khích hiền tài để càng tự hào về truyền thống cuả một đất nước có ngàn năm văn hiến

      Di tích Văn Miếu Quốc tử giám được chia làm 03 khu  cũng là 03 khoảng không gian với những đặc điểm kiến trúc riêng hết sức đặc sắc. Trong đó cửa Đại thành là nơi bắtt đầu cuả không gian thứ 3 cũng  là không gian kiến trúc chính cùa di tích Văn Miếu Quốc tử Giám., nơi thờ phượng Khổng tử Chu công, Thất thập nhị hiền và cũng là nơi giảng dạy của trường Giám. Theo thiển ý của người xưa đặt tên cửa Đại thành hàm chưá ý nghĩa đó là cái cửa của sự thành đạt lớn lao.

      Còn Thiên quang Tỉnh (tức "giếng soi ánh sáng bầu trời")  và Khuê văn Các (nghĩa là "gác vẻ đẹp của Sao Khuê "). Gác Khuê Văn vốn là nơi xưa kia dùng để họp bình những bài văn hay của các sĩ tử đã thi trúng khoa thi hội. Gác nhỏ, kiến trúc giản dị nhưng tao nhã, đặc biệt lại được chọn dựng giữa những cây cổ thụ xanh tốt, cạnh giếng Thiên Quang cũng là một dụng ý cuả người xưa. Thiên quang có nghĩa là ánh sáng cuả bầu trời .Đặt tên này cho giếng, người xây dựng có ý muốn nói con người thu nhận được tinh túy của vũ trụ, soi sáng tri thức, nâng cao phẩm chất, tô đẹp nền nhân văn.

      Cũng theo quan niệm cuả người xưa giếng xây hình vuông, tượng trưng cho đất, còn cửa tròn gác Khuê Văn tượng trưng cho trời. Xây Khuê văn các bên cạnh Thiên quang tỉnh mang ý nghĩa tinh hoa của cả trời cả đất đều được tập trung ở trung tâm văn hóa giáo dục uy nghiêm giữa chốn đế đô này.

  
  Bên giếng Thiên văn  

      Đến thăm Khuê văn các, bạn sẽ thấy ở đây trên mỗi mặt tường gỗ vẫn còn bức chạm đôi câu đối chữ Hán  thiếp vàng. Nội dung như sau:

   1. Khuê tinh thiên lãng nhân văn xiển - Bích thuỷ xuân thâm đạo mạch trường.
   2. Hy triều phấn sức long văn trị - Kiệt các trân tàng tập đại quan
   3. Thành lâm Bắc đẩu hồi nguyên khí - Nguyệt tế thu đàm chiếu cổ tâm.
   4. Thánh hiền nhất thống đồ thư phủ - Văn hiến thiên thu lễ nghĩa bang.

     Tạm dịch nghĩa như  sau:

1. Sao Khuê trời sáng, văn minh rộng - Sông Bích xuân sâu, mạch đạo dài
2. Triều ta tô điểm nhiều văn trị - Gác đẹp văn hay đón khách xem
3. Bắc Đẩu soi thành nhiều khí tốt - Đầm thu bóng nguyệt sáng lòng xưa
4. Nước lễ nghĩa nghìn năm văn hiến - Phủ đồ thư một mối thánh hiền

      Và  bạn sẽ hiểu vì sao Khuê văn các  được chọn là biểu tượng của Thủ đô Hà Nội.

 

    Khuê văn các

      Đến thăm văn Miếu Quốc tử giám hẳn bạn không thể quên ghé thăm hai nhà bia Tiến sỹ ở 2 bên giếng Thiên Quang. Về mặt di tích mà nói thì 2 nhà bia Tiến sĩ là nơi bảo tồn những di tích quý nhất của cả khu di tích lịch sử này. 82 tấm bia Tiến sĩ hiện có ở đây còn có giá trị về nhiều mặt. Đây là những tư liệu văn tự quý giá.

1. Nhà sử học có thể tìm thấy ở đây những tư liệu về lịch sử giáo dục
2. Nhà nghiên cứu triết học có thể tìm ở đây những chứng cứ để xác định vai trò của Nho giáo ở Việt Nam 
3. Những người Việt Nam ở khắp nơi cũng tới đây tìm tên họ một vị tổ nào đó thuộc dòng họ nhà mình xưa đã có tên trong khoa bảng
4. Đây còn là những tư liệu có hệ thống liên tục, ít nhất cũng trong vòng 3 thế kỷ (từ 1484 tới 1780) về kỹ thuật điêu khắc đá .

      Sử sách còn ghi lại rằng khi quân Tây Sơn tiến vào Thăng Long  đã làm hư hại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nông dân trại Văn Chương xin Nguyễn Huệ dựng lại bia đề tên Tiến sĩ trong nhà Giám; Nguyễn Huệ đã có bút phê bằng chữ nôm : Nay mai dựng lại nứơc nhà Bia nghè lại dựng trên toà muôn gian”.

      Như thế để thấy, đời nào cũng vậy, tất cả các biểu hiện đề cao văn hiến, khuyến khích hiền tài đều được lịch sử ghi nhận.

 
Những chứng tích cuả bàn tay tài hoa đã xây dựng nên Văn Miếu Quốc tử giám,
đề cao tinh thần hiếu học thì vẫn còn mãi với thời gian  


                                                                                            Thu Lan