Năm 1997, nhạc sĩ Hoàng Hà  đã cùng con trai là nhạc sĩ  Hoàng Lương hoàn thành bản giao hưởng mang tên  “Côn Đảo”. Sau một chương trình biểu diễn ra mắt năm 1999, đến nay, bản giao hưởng này vẫn chưa có  dịp được biểu diễn trên sân khấu.

      Năm 1895, chính nhạc sĩ người Pháp Camile Saint Sains tới Côn Đảo hơn một tháng để sáng tác vở Opera “Brunehilda”, ông đã có một sáng tác đầu tiên cho Côn Đảo, bản nhạc “Vũ khúc tử  thần” (dance macabre). Sáu mươi năm sau, năm 1955, mới có một tác phẩm thứ hai về Côn Đảo có tầm cỡ. Đó là tiểu thuyết “Vượt Côn Đảo” của Phùng Quán. Tiếp đó là “Bất khuất” qua hồi ký của Nguyễn Đức Thuận. Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, đã có hai bản trường ca của Anh Ngọc và Trần Mạnh Cường viết về Côn Đảo. “Côn Đảo” (tác giả Đỗ Nhuận) và “Biết ơn chị Võ Thị Sáu” (tác giả Nguyễn Đức Toàn) cũng được xếp vào hai ca khúc nổi tiếng viết về Côn Đảo… Từ đó thấy rằng, hàng trăm năm trôi qua, các tác phẩm có tầm cỡ viết về Côn Đảo chỉ đếm trên đầu ngón tay. Bởi vậy, việc hoàn thành bản giao hưởng “Côn Đảo” của cha con nhạc sĩ Hoàng Hà – Hoàng Lương có thể được xem là một sự kiện văn hoá năm 1997. Và 10 năm sau, vẫn chưa có thêm một tác phẩm lớn viết về Côn Đảo.

      Nhạc sĩ Hoàng Hà nguyên là Phó chủ tịch Hội văn nghệ đặc khu Vũng Tàu – Côn Đảo. Ông tên thật là Hoàng Phi Hồng, bằt đầu sự nghiệp sáng tác âm nhạc từ năm 1947, đến nay ông đã có khoảng hơn 400 tác phẩm được phổ biến. Hơn nửa thế kỷ gắn bó với âm nhạc, nhạc sĩ Hoàng Hà cùng với bao thế hệ khác đã góp phần không nhỏ vào sự định hình phát triển của một nền âm nhạc Việt Nam hiện đại trước khi bước vào làng âm nhạc, Hoàng Hà là một thợ in làm việc ở Hà Nội, tự vệ thủ đô, phụ trách kế toán. Nhạc sĩ Hoàng Hà học nhạc từ thư của Lưu Hữu Phước (kháng chiến mà). Trong thời gian này, ông vừa sáng tác, vừa phổ biến tác phẩm của mình bằng những chuyến đi phục vụ văn nghệ ở cơ sở.

      Hoàng Hà là một nhạc sĩ có nhiều ca khúc nổi tiếng như: Đất nước trọn niềm vui, Ánh đèn sáng trên cầu Việt Trì, Cùng nhau hành quân giữa mùa xuân… Năm 1985, nhạc sĩ Hoàng Hà từ Hà Nội đến Bà Rịa – Vũng Tàu sinh sống. Hiện thực Côn Đảo đã khiến nhạc sĩ muốn chắp bút thành lời ca ngay từ khi đặt chân đến mảnh đất này. Ông kiên quyết gác lại những giai điệu của các ca khúc quen thụôc để bắt đầu những dòng cảm xúc cho giao hưởng Côn Đảo vào năm 70 tuổi. Tuy nhiên, nhạc sĩ Hoàng Hà lại có thuận lợi là con trai của ông, nhạc sĩ Hoàng Lương, người vừa thành công ở một bản giao hưởng viết theo đơn đặt hàng của Thụy Sĩ lại cùng chung một bút pháp với ông, cũng rất muốn thực hiện bản giao hưởng này. Cặp cha con Hoàng Hà – Hoàng Lương “vào cuộc” với tư cách là những người thực hiện đề tài khoa học của Sở Khoa học và công nghệ tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Hoàn thành được 2 năm thì đến năm 1999, bản giao hưởng – hợp xướng “Côn Đảo” của Nhạc sĩ Hoàng Hà – Hoàng Lương đã được UBND tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu và Đài tiếng nói Việt Nam tổ chức công diễn.

      Giao hưởng Côn Đảo được khởi sự bằng những mảng âm thanh với những gam màu ấn tượng. Côn Đảo thời hoang sơ chưa có nhà tù đã được diễn tả bằng những cảm hứng suốt chương I “Côn Đảo một thời xưa”. Chương hai “Ngục Côn Lôn” trôi nặng nề như chính tiết tấu ngục tù của Côn Đảo. Chương ba “Nổi dậy” với âm hưởng giai điệu giục dã. Chương bốn “Tiếng hát” là một chương dành cho hợp xướng nối liền với chương ba như khát vọng bay lên của những người phá ngục. Có thể thấy rằng bản giao hưởng “Côn Đảo” là một bức tranh âm nhạc vẽ lên khá đầy đủ và trọn vẹn hình ảnh của Côn Đảo từ những ngày đầu sơ khai đến khi hoàn toàn giải phóng và hướng đến tương lai tốt đẹp.

       Bản giao hưởng “Côn Đảo” là một tác phẩm dài hơi, chứa đựng nhiều ý tưởng, bao gồm nhiều mảng miếng, đã được tác giả  kết hợp cả hai hình thức lớn nhất trong âm nhạc là giao hưởng (khí nhạc) và hợp xướng nhiều bè (thanh nhạc) vào trong cùng một tác phẩm. Lịch sử âm nhạc thế giới cũng đã gặp những sự kết hợp tương tự mà ví dụ kinh điển là chương cuối bản giao hưởng số 9 của Beethoven. Chất liệu âm nhạc được tác giả khai thác chủ yếu là những làn điệu dân ca, những điệu hò vùng biển quen thuộc với Bà Rịa – Vũng Tàu. Các motif âm nhạc được xây dựng ngắn gọn, súc tích. Và tác giả đã đưa vào một số lượng lớn các nhạc cụ dân tộc như đàn bầu, đàn tranh, đàn T-rưng, trống cơm, mõ… Đồng thời huy động các nhạc cụ điện tử (keyboard, tiếng sóng, tiếng cồng…).

      Nhạc sĩ Hoàng Hà tâm sự, chương một là một Côn  Đảo quá xa xưa. Chương hai “Ngục Côn Lôn” lại có cái gì đó đau thương. Chương 4 là  chương hợp xướng cần tới hơn 100 người mới thể  hiện được. Trong khi chương 3 “người tù nổi dậy”, với nhịp điệu mạnh mẽ, hào hùng thể hiện ý chí quật cường. Có lẽ vì vậy mà đơn vị tổ chức đã chọn chương ba để thể hiện trong lễ Khai hội Văn hoá Du lịch Bà Rịa – Vũng Tàu năm 2008.

      Bản giao hưởng “Côn Đảo” kéo dài gần 40 phút. Riêng chương 3 “Người tù nổi dậy” có 171 nhịp, diễn tấu khoảng 8 phút. Ở chương 3, ngay vào đầu ta đã gặp những âm thanh khô, gọn, trong tiết tấu của một sự âm thầm chuẩn bị của những người Cộng sản. Nó được mô tả bằng những tiết nhạc chưa hoàn toàn của bài Quốc tế ca lác đác vang lên đây đó, lúc bè trầm, lúc ở bè cao như báo hiệu cuộc đấu tranh sinh tử đã khởi đầu nhưng còn ẩn hiện trong vòng bí mật. Những cuộc chiến tranh quyết liệt diễn ra, rồi đến một ngày chợt nghe vang lên tiếng gọi của Tổ quốc trong một nét nhạc của bài Quốc ca, những người tù đã thực sự bật dậy, họ thét lên trong bè hát của giọng người bỗng đột ngột vút cao lên như đang ào lên tranh đấu quyết liệt những trận cuối cùng, phá tan cái địa ngục trần gian đã tồn tại suốt 113 năm tối đen trong khủng khiếp. Họ đã chiến thắng, cũng đúng vào dịp cả nước toàn thắng năm 1975. Trong hoà tấu dàn nhạc xôn xao, một giọng nữ vang động trải dài trên sóng kết thúc chương nhạc như hình tượng người tù chiến thắng muốn gửi tin vui này tới khắp hành tinh.

     

Nhạc sĩ Hoàng Hà được các nhạc sĩ đến chúc Tết, mừng thọ 80 tuổi

      Gần 80 tuổi, nhạc sĩ sống trong ngôi nhà nhỏ hẻm 23 đường Lê Quý Đôn, hàng ngày ông thường nghiêng mình bên khung cửa sổ lắng nghe bản giao hưởng của mình vang lên từ đâu đó phía rạp hát, quán nhạc…

      Bằng Lăng